Strona wykorzystuje pliki cookies, jeśli wyrażasz zgodę na używanie cookies, zostaną one zapisane w pamięci twojej przeglądarki. W przypadku nie wyrażenia zgody nie jesteśmy w stanie zagwarantować pełnej funkcjonalności strony!

GODONr12016jpg

 

 

wersja polska wstie     

LAUDACJA NA CZEŚĆ PROF. JANUSZA SONDLA Z OKAZJI ODNOWIENIA DOKTORATU

UNIWERSYTET JAGIELLOŃSKI – 5 MARCA 2015 

„Wielka jest tradycja świata nauki w Krakowie – mówił Jan Paweł II podczas swej pierwszej pielgrzymki do ojczyzny – Nawet nie trzeba o tym wspominać. Jest wielka, bo bardzo długa, najdłuższa w Polsce. Jest wielka, bo znakomita. Zawsze ta nazwa: Uniwersytet Jagielloński – wywołuje na całym świecie skojarzenia najwyższej rangi. A tylko kilka jest takich uniwersytetów na świecie, które takie skojarzenia wywołują" (Jan Paweł II, Przemówienie do przedstawicieli świata nauki i kultury, kościół Paulinów na Skałce, Kraków 8 czerwca 1979 r.).

Spotykamy się dzisiaj w wielowiekowych murach Collegium Maius tej najstarszej polskiej uczelni – Uniwersytetu Jagiellońskiego, by w 50. rocznicę doktoratu uhonorować postać szczególnie zasłużoną dla swojej Alma Mater. Uroczyste odnowienie doktoratu jest jedną z najwyższych rangą form uznania przez uczelnię dorobku naukowego swojego wychowanka. Dziś, po pięćdziesięciu latach od obrony pracy doktorskiej, gromadzimy się wokół osoby znakomitego prawnika prof. Janusza Sondla. Sylwetka i działalność Dostojnego Jubilata są doskonale znane w środowisku naukowym, zwłaszcza na uczelni, której historię współtworzył przez ponad pół wieku. Jednak gwoli dochowania wierności uniwersyteckiemu zwyczajowi laudacji pozwolę sobie przypomnieć pokrótce niektóre aspekty jego pracy naukowej.

Prezentację tę poczytuję sobie za zaszczyt, bo czynię ją w odniesieniu do wybitnego znawcy prawa rzymskiego, współtwórcy romanistyki polskiej, uczonego niestrudzenie ukazującego ważność i znaczenie prawa rzymskiego jako dyscypliny naukowej, ale także systemu prawnego. Mam też okazję wyrazić osobistą wdzięczność Jubilatowi za wszelkie dokonania w tym zakresie, niejednokrotnie będące dla mnie naukową inspiracją.

„Nihil citius senescit quam gratta” – nic nie starzeje się szybciej niż wdzięczność – powiadał Pliniusz Starszy. I nie miał racji, bo spotykamy się tu dzisiaj, by zaświadczyć o naszej nieustannej wdzięczności wobec Jubilata. O dobru bowiem się nie zapomina, przeciwnie – ono wyzwala potrzebę przypominania o nim, dziękowania za nie, a także – na miarę możliwości – odwzajemniania go. Szczera wdzięczność jako cnota, a więc stałe nastawienie woli, usprawnia człowieka do działania niejako samorzutnie i zawsze znajduje sposobność, aby ją okazać. Stąd też cnota ta jest pokrewna sprawiedliwości, rozumianej jako oddawanie każdemu tego, co mu się należy. Zdaniem Marka Aureliusza wdzięczność jest jedną z wartości, na których warto budować swoją postawę wobec świata. Ona bowiem tworzy i umacnia relacje interpersonalne, nierozłącznie wiąże się z radością, daje poczucie szczęścia. I właśnie dzisiaj jesteśmy tu wszyscy, by dać dowód pamięci, wyrazić wdzięczność i wspólnie – parafrazując słowa Cypriana Norwida – „współczesnemu zacnemu oddać cześć” (por. Cyprian Norwid, Do emira Abd el Kadera w Damaszku). 

Droga naukowa i działalność dydaktyczno-organizacyjna

Prof. dr hab. Janusz Sondel urodził się 30 kwietnia 1937 r. we Lwowie. Po zdaniu egzaminu dojrzałości w I Liceum Ogólnokształcącym im. króla Kazimierza Wielkiego w Bochni został przyjęty na Wydział Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego. Już podczas studiów, które – co należy podkreślić – ukończył w wieku 20 lat, został zatrudniony w Katedrze Prawa Rzymskiego UJ i z tą uczelnią związał swoją karierę naukową. W roku 1964 doktoryzował się tu na podstawie rozprawy pt. Szczególne rodzaje depozytu w prawie rzymskim. Tej dziedziny nauki dotyczyła też jego praca habilitacyjna pt. Precarium w prawie rzymskim (1972 r.). W 1983 r. Janusz Sondel został profesorem nadzwyczajnym, a w 1988 profesorem zwyczajnym.    

Podczas swojej długoletniej pracy na Uniwersytecie Jagiellońskim prof. Sondel pełnił wiele ważnych funkcji. Przez wiele lat kierował Katedrą Prawa Rzymskiego, ale także wykonywał obowiązki na wyższych szczeblach w strukturze uczelni: w latach 1997-1983 był prodziekanem Wydziału Prawa i Administracji i w latach 1990-1993 prorektorem UJ do spraw ogólnych.

Dzisiejszy Jubilat wielokrotnie był zapraszany na uczelnie zagraniczne jako visiting profesor. Gościł m.in. na uniwersytetach w Getyndze (1985 i 1988), Bochum (1987) i Rzymie (1990). Od 1 października 2007 r. prof. Sondel jest emerytowanym pracownikiem Uniwersytetu Jagiellońskiego, jednak w ramach umowy o dzieło prowadzi wykład z zakresu prawa w turystyce na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi UJ. Wykład z tej dziedziny prowadził zresztą przez wiele lat, bo od roku 1977 aż do 2011 jako profesor zwyczajny w Akademii Wychowania Fizycznego w Krakowie. Jego aktywność zawodowa wyraża się też w sprawowaniu od roku 2000 do chwili obecnej urzędu rektora Wyższej Szkoły Turystyki i Ekologii w Suchej Beskidzkiej. 

Zainteresowania badawczo-naukowe

Prof. Janusz Sondel rozpoczął pracę naukową od studiów nad klasycznym prawem rzymskim. Doktorat Jubilata, będący monografią poświęconą szczególnym rodzajom depozytu, został uhonorowany srebrnym medalem na konkursie prac doktorskich Centro di Studi Romanistici uniwersytetu w Neapolu. Na wyróżnienie, a mianowicie Nagrodę Ministra Oświaty i Szkolnictwa Wyższego III stopnia, zasłużyła również jego rozprawa habilitacyjna dotycząca precarium w prawie rzymskim. „Współczesnemu człowiekowi – podkreśla dzisiejszy Laureat – może wydawać się rzeczą zaskakującą, że prawo rzymskie jako system prawny powstały przed wieloma wiekami na obszarze odległego od Polski Imperium Romanum jest do dzisiaj przedmiotem studiów uniwersyteckich oraz intensywnych badań naukowych. Staje się to jednak zrozumiałe, gdy się weźmie pod uwagę, że prawo to przetrwało zarówno państwo, w którym powstało, jak i własną formację społeczno-ekonomiczną i obowiązywało na znacznych obszarach Europy aż do nowoczesnych kodyfikacji z przełomu XIX i XX wieku. Co więcej, wpłynęło również na ostateczny kształt aktualnie obowiązujących systemów prawa cywilnego różnych państw, a ponadto – co może brzmieć wręcz niewiarygodnie – odpowiednio zmienione i dostosowane do aktualnych potrzeb, obowiązuje jeszcze w niektórych miejscach na kuli ziemskiej, jak np. w Republice San Marino, Sri Lance, Rwandzie, Burundi, w kilku stanach USA, m.in. Luizjanie, w prowincji Quebec w Kanadzie, na Mauritiusie, w Puerto Rico, a także i innych obszarach, na ogół stanowiących dawne posiadłości holenderskie, portugalskie czy francuskie. Szczególną rolę prawo rzymskie odegrało jednak w Europie, a przede wszystkim w Niemczech, gdzie nastąpiła jego recepcja na niespotykaną w historii skalę i gdzie ze stosowania go zrezygnowano dopiero w 1900 r. Trudno zatem tego prawa nie uznać za swoisty fenomen, niemający odpowiednika w żadnym innym systemie prawnym starożytnym, średniowiecznym czy współczesnym. Byłoby jednak błędem ograniczenie roli prawa rzymskiego tylko do oddziaływania na późniejsze ustawodawstwa, chociaż jest to proces dający się zauważyć praktycznie na całym świecie. Jego wpływ bowiem przejawiał się nie tylko w bezpośrednim i dosłownym recypowaniu konkretnych przepisów, ale również w przejmowaniu wypracowanych przez jurystów rzymskich zasad, systematyki i pojęć dotyczących ogólnej kultury prawnej. Nie ma więc żadnej przesady w stwierdzeniu jednego z najwybitniejszych polskich romanistów polskich ery powojennej, Wacława Osuchowskiego, że rozwój pojęć i urządzeń prawnych w starożytnym Rzymie doszedł dzięki praktyce i nauce prawa do takiej doskonałości, że prawo to nie tylko w okresie istnienia państwa rzymskiego, ale i po jego upadku przez okres kilkunastowiekowy zasilało bogactwem swej myśli tak pod względem formy, jak i treści szereg systemów prawnych ludów cywilizowanych. Z zakresu powyższej obserwacji nie można wyłączyć również czasów współczesnych, albowiem nie ulega wątpliwości, że aktualnie z dorobku jurystów rzymskich korzystają i jeszcze długo będą korzystać ustawodawcy i praw” (Janusz Sondel, Z dziejów Katedry Prawa Rzymskiego Uniwersytetu Jagiellońskiego, PAU, Prace Komisji Historii Nauki PAU, t. XII, 2013, ss. 81-82).

Fascynacja prawem rzymskim nie ograniczyła pola badawczego dzisiejszego Jubilata. „W trakcie mojej ówczesnej działalności naukowej – pisał prof. Sondel w 2013 r. – doszedłem jednak do przekonania, że znacznie więcej aniżeli w dziedzinie rzymskiego prawa antycznego, stanowiącego od wieków przedmiot rozważań naukowych, jest do zrobienia w zakresie problemu jego losów po Kodyfikacji Justyniańskiej. Spowodowało to, że odszedłem od badania praw starożytnych i zainteresowałem się rolą prawa rzymskiego w kształtowaniu europejskiej i polskiej kultury prawnej. W jakiejś mierze na to pole badawcze zwrócił mi uwagę prof. Wacław Osuchowski, który zaproponował mi jako temat rozprawy magisterskiej problem elementów romanistycznych w dawnym polskim prawie sądowym w świetle pracy Tomasza Dreznera Similium Iuris Poloni cum Iure Romano centuria una. Do tej problematyki nawiązałem ponownie – już jako docent – w studiach poświęconych znaczeniu prawa rzymskiego w Polsce piastowskiej (1976), później również w epoce Oświecenia (1988), a także w prawie chełmińskim (ius Culmense)” (Janusz Sondel, Z dziejów Katedry Prawa Rzymskiego, ss. 111-112). Badania naukowe prof. Sondla nad rolą prawa rzymskiego w polskiej kulturze prawnej przyniosły wiele pionierskich artykułów, ogłaszanych w renomowanych polskich i zagranicznych czasopismach naukowych, i kilka znakomitych syntez, czyniąc z ich autora niekwestionowany autorytet w tej dziedzinie. Sondel włączył się także w badania nad prawem chełmińskim, będącym odmianą prawa magdeburskiego, w związku z 750-letnią rocznicą jego powstania. Na prośbę prof. Zbigniewa Zdrójkowskiego podjął się wraz z prof. Ireną Malinowską-Kwiatkowską tłumaczenia tzw. rewizji nowomiejskiej prawa chełmińskiego (ius Culmense emendatum), a także przygotował dwie prace monograficzne poświęcone oddziaływaniu prawa rzymskiego na prawo chełmińskie.

Doświadczenia zebrane przy wspomnianym tłumaczeniu, jak również w trakcie wieloletniej pracy badawczej nad źródłami prawa z okresu antyku i średniowiecza uświadomiły mu ograniczoną przydatność słowników łaciny antycznej przy tłumaczeniu źródeł średniowiecznych. Rezultatem podjętej przez niego wieloletniej, żmudnej, samodzielnej pracy leksykograficznej jest wyjątkowy w nauce polskiej Słownik łacińsko-polski dla prawników i historyków, liczący 100 000 haseł, wydany w 1997 r., uwzględniający terminologię łacińską z okresu antyku i średniowiecza, ale również ewolucję znaczeniową poszczególnych wyrazów. Autor poprzedził część leksykalną obszernym komentarzem, przedstawiającym dzieje języka łacińskiego, prawniczej terminologii łacińskiej oraz łacińsko-polskiej leksykografii prawniczej do czasów współczesnych. Słownik ten zyskał ogromne uznanie nie tylko w Polsce, gdzie został wyróżniony w 1998 roku Nagrodą Fundacji na rzecz Nauki Polskiej w dziedzinie nauk humanistycznych i społecznych „jako dzieło pomnażające wiedzę o łacińskich źródłach kultury duchowej Polaków” oraz Nagrodą Rektora „Laur Jagielloński”, a w 1999 roku Nagrodą Ministra Edukacji Narodowej I stopnia. Jego znaczenie i wyjątkowość podkreślano również zagranicą, gdzie określano go jako jedną z najlepszych tego typu prac na świecie. Trzeba podkreślić, że słownik ten był kilkakrotnie wznawiany, w tym również w wersji elektronicznej.  

W trakcie swoich badań naukowych prof. Sondel dostrzegł, że szczególnie ważne pole badawcze dla studiów nad rolą prawa rzymskiego w okresie średniowiecza stanowią dzieje uniwersytetów europejskich. Dociekania te zaowocowały liczną literaturą przedmiotu, której zwieńczeniem stała się monografia opublikowana w 2006 r., zatytułowana Zawsze wierny. Uniwersytet Jagielloński a Kościół rzymskokatolicki, ukazująca historię UJ zwłaszcza pod kątem jego związków z Kościołem rzymskokatolickim, a więc uwzględniająca dotychczas nieopracowany całościowo aspekt losów krakowskiej uczelni. Stanowi ona niezwykle cenne studium na temat początków Uniwersytetu Jagiellońskiego, jego wkładu w chrystianizację Litwy oraz walki z husytyzmem i reformacją. Ukazuje stosunek Uniwersytetu do zakonów, biskupów krakowskich czy papieży. Prezentuje sylwetki profesorów i absolwentów uczelni wyniesionych na ołtarze, w tym oczywiście byłego studenta i profesora UJ Jana Pawła II. Za całokształt twórczość naukowej, a szczególnie za tę publikację prof. Sondel otrzymał w 2007 roku Nagrodę Miasta Krakowa.

Naukowe związki Laureata z jego Alma Mater zaowocowały w 2012 roku, a więc na krótko przed jubileuszem 650-lecia Uniwersytetu Jagiellońskiego, monumentalnym dziełem pt. Słownik historii i tradycji Uniwersytetu Jagiellońskiego. To obszerne wydawnictwo, liczące ponad 1500 stron, zawierające hasła biograficzne i rzeczowe, dokumentuje historię uniwersytetu na szerokim tle porównawczym.

Zainteresowania naukowe prof. Sondla poza wskazanymi głównymi obszarami badawczymi skupiają się również na nauce prawa rzymskiego w świecie współczesnym, dziełach dawnych prawników czy wybitnych uczonych Uniwersytetu Jagiellońskiego. Ponadto w ramach współczesnej problematyki prawnej zajmuje się on prawem w turystyce.

Dorobek naukowy

Dorobek naukowy prof. Sondla obejmuje prace z zakresu rzymskiego prawa klasycznego oraz jego recepcji w średniowieczu i znaczenia w świecie współczesnym, prawa chełmińskiego, historii uniwersytetów, prawa w turystyce oraz leksykografii. Składa się na niego 125 publikacji, w tym 11 opracowań monograficznych. Ponadto Profesor wypromował 11 doktorów i 1 doktora habilitowanego. 

Jest on członkiem Komitetu Redakcyjnego „Czasopisma Prawno-Historycznego” Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, członkiem Rady Naukowej „Zeszytów Prawniczych UKSW”, członkiem Rady Programowej „Zeszytów Naukowych WSTiE”, przewodniczącym Komitetu Redakcyjnego rocznika „Wierchy”. Przez długie lata należał do Komitetu Nauk o Kulturze Antycznej PAN, a nadal jest członkiem Komisji Filologii Klasycznej PAU i Komisji Prawniczej PAU.

Opiekował się również Sekcją Prawa Rzymskiego Towarzystwa Biblioteki Słuchaczów Prawa UJ, które w 2005 r. przyznało mu tytuł honorowego członka.

Wyrazem uznania dla jego osiągnięć naukowych i dydaktycznych, a także wdzięcznej pamięci współpracowników, uczniów i przyjaciół z Polski i zagranicy stała się opublikowana w 2008 roku księga pamiątkowa pt. Leges sapere. Studia i prace dedykowane Profesorowi Januszowi Sondlowi w pięćdziesiątą rocznicę pracy naukowej.

Na zakończenie pozwolę sobie raz jeszcze przywołać słowa papieża Jana Pawła II, którym jako swoim profesorem szczyci się nie tylko Katolicki Uniwersytet Lubelski, ale także Uniwersytet Jagielloński. Przemawiając tu z okazji 600-lecia Wydziału Teologicznego w 1997 roku, powiedział on znamienne słowa: „Przy okazji dzisiejszych uroczystości nasuwa się szereg refleksji o charakterze ogólnym i bardzo zasadniczym: Czym jest uniwersytet? Jaka jest jego rola w kulturze, w społeczeństwie? Alma Mater. Alma Mater Jagellonica... Określenie to stosuje się także do uczelni — i ma to głęboki sens. Mater — matka, czyli ta, która rodzi, która wychowuje, kształci. Uniwersytet ma w sobie podobieństwo do matki, do macierzyństwa. Podobny jest do niej przez troskę macierzyńską. Ta troska jest natury duchowej: rodzenie dusz do wiedzy, do mądrości, kształtowanie umysłów i serc. Jest to wkład z niczym nieporównywalny. Ja osobiście, po latach, widzę coraz lepiej, jak wiele uniwersytetowi zawdzięczam: zamiłowanie do prawdy, wskazanie dróg jej poszukiwania. Wielką rolę odgrywali w moim życiu wielcy profesorowie, których miałem szczęście poznać: ludzie, którzy wielkością swego ducha ubogacali mnie i nadal ubogacają” (Jan Paweł II, Przemówienie z okazji 600-lecia Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 8 czerwca 1997 r.).

Dostojny Jubilacie, Szanowny Panie Profesorze, proszę przyjąć serdeczne podziękowania za wieloletnią, wszechstronną działalność naukową i organizacyjną, za wiedzę i mądrość przekazywane studentom i młodszym pracownikom naukowym, za wkład w rozwój nauki, za zaangażowanie w pracę dydaktyczną, za przykład pracowitości i zamiłowanie do uprawiania nauki. Życzę satysfakcji z dotychczasowych wspaniałych osiągnięć i dokonań, a także dalszej długoletniej aktywności naukowej.

Antoni Dębiński